Tg muốn Sakura
im lặng.

Tôi không bắt đầu bằng một research design hoàn chỉnh.

Lúc mới bắt tay vào code, tôi chưa nghĩ gì đến việc thu thập dữ liệu nghiêm túc cả, tôi chỉ muốn có một trang để hai học trò của mình luyện tập cho vui, vì vậy trang học thử ra đời trước, một chế độ mở, ai vào cũng bấm học thử được, không cần đăng nhập, không dính gì đến dữ liệu chính thức.

Mãi sau này khi việc học của hai bạn nhỏ đi vào nề nếp, tôi mới thêm một lối vào riêng, gõ đúng mã mới mở được dữ liệu thật của learner A và learner B, còn khách ghé blog thì vẫn chỉ chạm được vào bản học thử, dữ liệu của họ không bao giờ trộn lẫn vào bộ dữ liệu nghiên cứu.

Không có gì tự động hóa hoàn toàn cả.

Workflow lúc đó khá thủ công, tôi vừa là người viết code, vừa là cô giáo ngồi cạnh học trò, vừa là người tự tay chép điểm bài kiểm tra giấy vào bảng dữ liệu, có hôm dạy xong một buổi, tôi ngồi thêm nửa tiếng chỉ để gõ lại mấy chục câu trả lời viết tay, cắm mặt vào máy trong lúc học trò đã đóng hết sách vở rồi.

Sự thật là không có gì tự động hóa hoàn toàn cả, và có lẽ chính vì tự giám sát như vậy nên tôi mới để ý được những chi tiết nhỏ mà một hệ thống tự động sẽ bỏ qua.

Dữ liệu trong dự án nhỏ này đến từ bốn chỗ.

Để dễ hình dung, dữ liệu trong dự án nhỏ này đến từ bốn chỗ:

Đầu tiên là bài kiểm tra giấy, hai đứa nhỏ ngồi làm trên giấy như hồi xưa tôi đi học, sau đó đến lượt tôi, không phải với vai trò cô giáo nữa mà với vai trò một người chép dữ liệu, ngồi gõ lại từng câu trả lời viết tay vào bảng.

Sau đó rồi mới tới phần vui, các buổi luyện tập trên web, nơi mọi thao tác được ghi log tự động, đúng sai, thời gian trả lời, có dùng gợi ý hay không, cuối cùng là ghi chú của chính tôi, mỗi lần thấy hệ thống gợi ý một điều gì đó không hợp lý, tôi note lại lý do tôi không nghe theo.

Viết ra thế này nghe có vẻ quy củ, nhưng thật ra lúc mới bắt đầu tôi làm khá lộn xộn, giải pháp của tôi là tận dụng tất cả những gì tôi có, đặc biệt là cách sử dụng AI và áp dụng nó để giúp quá trình nghiên cứu không bị dài dòng.

Nếu chỉ nhìn ở góc độ thiết kế trải nghiệm, tôi có thể tự hào dừng lại ở đây.

Tôi xin công nhận thẳng, phần game hóa hoạt động tốt hơn tôi tưởng, hai đứa nhỏ thích Sakura thật sự, thích nghe cô ấy khen, thích nhìn thanh XP chạy lên, có hôm một bạn làm sai liên tục ba câu, mặt bắt đầu xị ra, nhưng Sakura lồm cồm bò dậy (do cách vẽ chuyển động vụng về của tôi) làm bạn bật cười, rồi làm tiếp không nản,nếu chỉ nhìn ở góc độ một người thiết kế trải nghiệm học tập, tôi có thể tự hào dừng lại ở đây, coi như xong việc.

Thế nhưng vấn đề là tôi không chỉ đang thiết kế trải nghiệm, tôi còn đang cố đo xem học sinh thật sự nhớ được bao nhiêu, và đây là chỗ hai vai trò của tôi bắt đầu đá nhau.

Tôi không biết mình đang đo trí nhớ hay đang đo mức độ hưng phấn.

Một hôm, khi ngồi soát lại dữ liệu bài kiểm tra, tôi khựng lại ở một câu hỏi rất khó chịu: điểm cao kia thật sự đến từ việc học sinh đã nhớ từ, hay một phần đến từ việc Sakura vừa khen trước đó, từ âm thanh gợi ý, từ cảm giác sắp nhận được một phần thưởng nhỏ ở cuối màn?

Càng nhìn dữ liệu, tôi càng thấy mình không thể giả vờ rằng những yếu tố ấy không tồn tại. Sakura làm các em vui hơn, hint giúp các em bớt mắc kẹt, âm thanh kéo trí nhớ bật lên nhanh hơn, phần thưởng khiến việc học bớt giống một bài kiểm tra khô khan. Tất cả đều có ích trong lúc luyện tập, nhưng nếu để chúng xuất hiện trong lúc đo lường, tôi sẽ không còn biết mình đang đo khả năng nhớ độc lập, hay đang đo phản ứng của trẻ trước một môi trường học được thiết kế để làm các em hưng phấn hơn.

Lúc đó tôi mới thật sự hiểu vì sao sách phương pháp nghiên cứu luôn nhấn mạnh chuyện tách biệt giữa can thiệp và đo lường. Trước đây, tôi đọc nó như một câu lý thuyết khá khô, đến khi tự mình nhìn vào dữ liệu của hai học sinh, tôi mới thấy câu ấy cụ thể đến mức nào.

Vì vậy, quyết định cuối cùng khá đơn giản, nhưng làm thật thì hơi tiếc. Trong các bài kiểm tra giấy đầu và cuối, Sakura phải biến mất hoàn toàn, không lời khen, không hint, không âm thanh, không phần thưởng, không phản hồi ngay. Cô ấy chỉ được quay lại trong những buổi luyện tập bình thường, nơi mục tiêu là giữ động lực, hỗ trợ thử lại và tạo ra dấu vết học tập cho giáo viên đọc sau.

Nói cách khác, Sakura vẫn được ở trong quá trình học, nhưng không được đứng cạnh học sinh trong lúc tôi đo trí nhớ. Tôi mất đi một phần đáng yêu của trải nghiệm kiểm tra, đổi lại tôi có được thứ quan trọng hơn: một bộ dữ liệu mà tôi dám tin.

Ranh giới không đến từ một mốc thời gian rõ ràng.

Nếu bạn đọc hỏi ranh giới giữa làm cho vui và làm nghiên cứu nằm ở đâu, thật lòng tôi cũng không có một mốc thời gian rõ ràng, nó đến từ từng bước nhỏ cộng dồn lại.

Nếu tôi tin điều này là thật, tôi sẽ chứng minh nó như thế nào với chỉ hai học sinh?

Bước ba là bước khó nhất, tôi phải ngồi chẻ nhỏ cái quan sát mơ hồ đó thành những thứ đo được, lỗi phải được gọi tên thành bảy loại cụ thể, động từ phải được xếp vào từng cụm hình thái, và mỗi lần học sinh trả lời phải sinh ra một dòng dữ liệu có cấu trúc chứ không chỉ là đúng hay sai, đây là lúc tôi từ một người quan sát tình cờ trở thành người phải trả lời được câu hỏi, nếu tôi tin điều này là thật, tôi sẽ chứng minh nó như thế nào với chỉ hai học sinh.

Bước bốn, và cũng là bước khiến tôi thức khá khuya, là ngồi viết proposal, đặt câu hỏi nghiên cứu, định nghĩa thế nào là interpretable, thế nào là alignment, rồi từ đó mới quay lại sửa code cho khớp với những định nghĩa ấy chứ không phải ngược lại, chính trong bước này tôi nhận ra vấn đề Sakura đã kể ở trên, và quyết định tách bài kiểm tra ra giấy cũng sinh ra từ chính quá trình ngồi viết proposal đó, không phải nghĩ ra trước rồi mới viết.

Tự tay bớt vui đi một chút để đổi lấy một chút trung thực hơn.

Nhìn lại, workflow của tôi không đi theo đường thẳng ý tưởng rồi tới nghiên cứu như trong sách phương pháp hay vẽ, nó đi vòng, quan sát trước, đọc sau, code trước, định nghĩa sau, rồi quay lại sửa code theo định nghĩa. Tôi nghĩ với một dự án nhỏ một người làm hết như thế này, đi vòng như vậy có khi lại là cách duy nhất khả thi.

tôi không nghĩ đây là một phát kiến gì to tát, tách đo lường khỏi can thiệp vốn là chuyện ai làm nghiên cứu giáo dục cũng biết, cái tôi muốn kể lại chỉ là cảm giác thật của người vừa làm game vừa làm nghiên cứu, cái giây phút phải tự tay bớt vui đi một chút để đổi lấy một chút trung thực hơn. Sakura vẫn còn đó, vẫn nhảy múa mỗi buổi luyện tập, chỉ là giờ cô ấy biết lúc nào nên im lặng.